Jadwiga Sarnecka: Ballady i miniatury na fortepian solo
Marek Szlezer (fortepan)
Dux Recording Producers 2025, DUX 2186/2187, 2CD, TT: 106’11”

Marek Szlezer powraca do twórczości Jadwigi Sarneckiej po szesnastu latach od momentu, gdy jako jeden z pierwszych podjął wysiłek naukowego opracowania i przywracania pamięci o kompozytorce. Omawiane nagranie nie jest więc jednorazową inicjatywą, lecz efektem długotrwałego, konsekwentnego procesu – ponownego odczytania i przemyślenia repertuaru, który przez dziesięciolecia pozostawał poza głównym nurtem wykonawczym. 

Trzon programu stanowi sześć ukończonych Ballad Jadwigi Sarneckiej (1873–1913), uzupełnionych o cykle miniatur: Cinq Morceaux op. 7 oraz Muzeum op. 5. Już ich zestawienie pozwala uchwycić najważniejsze napięcia obecne w języku kompozytorki – między monumentalnością formy a kameralną introspekcją, między idiomem romantycznym a tendencjami wykraczającymi poza jego ramy. Ballady, powstające w latach 1906–1913, można uznać za opus magnum Sarneckiej: są one jednym z najdonioślejszych przykładów kontynuacji tego gatunku w muzyce polskiej po Chopinie, choć ich idiom odchodzi od bezpośredniej stylizacji chopinowskiej na rzecz inspiracji niemieckim późnym romantyzmem (Brahms, Reger, Wagner). 

W wymiarze formalnym Ballady zachowują zasadę repryzowości, jednak ich organizacja harmoniczna i fakturalna zdradza wyraźną skłonność do eksperymentu. Sarnecka operuje środkami wykraczającymi poza tradycyjny system dur‑moll, wprowadzając dysonansowość, odległe modulacje i momenty balansujące na granicy politonalności. Charakterystyczne jest przy tym sprzężenie warstwy muzycznej z ideą pozamuzyczną: zachowane materiały rękopiśmienne wskazują na istnienie ukrytych programów, często usuwanych przez kompozytorkę przed publikacją. W rezultacie Ballady budują sugestywny świat ekspresyjny, zdominowany przez motyw fatum, przeciwstawiany lirycznym, kruchym tematom jednostkowym, przy czym ich narracja nierzadko zmierza ku pesymistycznej konkluzji.  

Każdy z tych utworów posiada wyraźnie zindywidualizowany profil. II Ballada wyróżnia się eksperymentalnym językiem harmonicznym i fakturalnym, III – posiadająca adnotację Damen‑Ballade – nabiera wymiaru społecznego komentarza, odnoszącego się do sytuacji kobiet na początku XX wieku, natomiast VI Ballada, najprawdopodobniej ostatnie ukończone dzieło kompozytorki, nosi znamiona późnego stylu: skrajne kontrasty, zagęszczenie rytmiczne i ekspresyjna intensywność osiągają tu szczególne napięcie. W tym kontekście słuchacz ma do czynienia z cyklem, który – choć zakorzeniony w tradycji romantycznej – wyraźnie antycypuje niektóre tendencje późniejsze, zwłaszcza w zakresie rozszerzonej harmoniki. 

Dopełnieniem Ballad są miniatury. Cinq Morceaux op. 7 ujawniają precyzję konstrukcji cyklicznej, opartej na zasadzie kontrastu części i subtelnej integracji materiału muzycznego. Już tutaj pojawiają się typowe dla Sarneckiej rozwiązania harmoniczne: dysonanse, nieoczekiwane modulacje, a także charakterystyczne zakończenia otwarte lub ambiwalentne. Z kolei cykl Muzeum op. 5 – inspirowany kolekcją Feliksa Jasieńskiego – posiada wyraźny programowy i symboliczny wymiar, odwołując się do idei sztuki jako przestrzeni kontemplacji, pamięci i projekcji wyobraźni. Obecność motywu spajającego cały cykl (idée fixe) oraz liczne odniesienia literackie i ikonograficzne sytuują ten zbiór w kręgu estetyki młodopolskiej, gdzie granice między sztukami ulegają zatarciu. 

Interpretacja Marka Szlezera wpisuje się w ten złożony idiom z dużą świadomością stylu i konsekwencją wykonawczą. Pianista, od lat zaangażowany w przywracanie twórczości Sarneckiej – czego wyrazem była już jego praca badawcza oraz edytorska – traktuje materiał nie jako ciekawostkę repertuarową, lecz jako spójny i wymagający język muzyczny. Jego gra łączy precyzję artykulacyjną z umiejętnością budowania szerokich planów formalnych, co szczególnie istotne w przypadku Ballad, wymagających klarownego prowadzenia napięć i kontrastów. 

W warstwie brzmieniowej Szlezer unika nadmiernego romantyzowania frazy, eksponując raczej strukturę harmoniczną i fakturalną utworów. Pozwala to wydobyć ich nowoczesny wymiar – wyczuwalny w dysonansowej ostrości i nieoczywistych progresjach – bez rezygnacji z ich lirycznego potencjału. Jednocześnie pianistyczna technika wykonawcy, ukształtowana m.in. dzięki studiom u wybitnych pedagogów oraz bogatemu doświadczeniu koncertowemu, zapewnia pełną kontrolę nad materią dźwiękową, co ma znaczenie w repertuarze o wysokim stopniu trudności wykonawczej. 

Album Ballades and Miniatures for Solo Piano ma zatem znaczenie wykraczające poza pojedyncze nagranie. Ukazuje twórczość Jadwigi Sarneckiej jako zjawisko złożone, oryginalne i w pełni zasługujące na obecność w kanonie muzyki fortepianowej przełomu XIX i XX wieku. Jednocześnie stanowi przykład tego, jak współczesna fonografia może pełnić funkcję nie tylko dokumentacyjną, lecz także reinterpretacyjną – przywracając zapomnianym dziełom należne im miejsce w żywej kulturze muzycznej. 

Robert Majewski © 2026 

Płyty można posłuchać w serwisie Apple Music.