Dialogue between modernity and tradition in the music of the 20th and 21st centuries
Łucja Szablewska-Borzykowska, Piotr Pieron, Leszek Lorent, Alina Ratkowska, Weronika Janyst, Sebastian Aleksandrowicz, Agnieszka Marucha, Przemysław Pacek, Cecylia Chinek, Klara Chinek, Zuzanna Nierubca, Grzegorz Lalek, Alicja Sierpińska, Magdalena Habera, Ewa Chmielewska- Zorzano, Marcin Stefaniuk, Anna Wieczorek, Jakub Kościukiewicz, Anna Cierpisz, Anna Bator, Przemysław Zych
Chopin University Press, UMFCCD 255, TT: 64’43”

Wydany przez Chopin University Press album Dialogue. Between Modernity and Tradition in the Music of the 20th and 21st Centuries stanowi interesujący przykład fonograficznego projektu, którego ideą jest stworzenie wielowymiarowej refleksji nad relacją tradycji i nowoczesności. Zgromadzone na płycie kompozycje polskich twórców reprezentujących różne pokolenia ukazują rozmaite sposoby reinterpretacji przeszłości, prowadząc słuchacza przez przestrzeń estetycznych odniesień, historycznych reminiscencji i współczesnych języków kompozytorskich. Koncepcja albumu wykracza daleko poza prostą kategorię „muzyki inspirowanej dawnymi stylami”. Mamy tu bowiem do czynienia z autentycznym dialogiem kultur muzycznych i sposobów myślenia o czasie. 

Już otwierający płytę utwór Z okruchów pamięci – według Kitowicza na sześć instrumentów barokowych Aldony Nawrockiej ukazuje szczególną formę artystycznej archeologii pamięci. Inspiracją dla kompozytorki stał się słynny osiemnastowieczny opis obyczajów autorstwa Jędrzeja Kitowicza, a sam utwór przybiera postać swoistej rekonstrukcji „dźwięków przeszłości”. Nie jest to jednak rekonstrukcja historyczna sensu stricto. Nawrocka operuje raczej kategorią wspomnienia, fragmentu i śladu. Muzyczna narracja rozwija się jak nieostra fotografia dawnych czasów, której kontury pozostają zamglone i niejednoznaczne. Szczególnie udane jest zestawienie idiomu muzyki dawnej z nowoczesnymi środkami organizacji materiału dźwiękowego. Powstaje dzięki temu przestrzeń, w której historyczna pamięć staje się przedmiotem współczesnej refleksji, a nie muzealnym eksponatem. 

Zupełnie inny charakter posiada MarganA na perkusję solo Anny Ignatowicz-Glińskiej. Jest to jedyny na płycie utwór solowy oraz najbardziej skoncentrowany formalnie. Kompozytorka określa jego konstrukcję mianem swoistej łamigłówki, przywołując zarówno renesansowe praktyki intelektualnej gry, jak i sonorystyczne dziedzictwo Iannisa Xenakisa. W wykonaniu Leszka Lorenta dzieło imponuje energią i precyzją rytmiczną, ale jednocześnie zachowuje walor autonomicznego muzycznego dyskursu. Wirtuozeria nie staje się tu celem samym w sobie, lecz narzędziem budowania dramaturgii. Krótka forma działa niczym błysk intensywnej ekspresji, wnosząc do programu niezbędny element kontrastu. 

Interesującą pozycją są również Nostalgie czasu Bartosza Kowalskiego-Banasewicza. Utwór ten eksponuje samo pojęcie dialogu w sposób niemal modelowy. Z jednej strony mamy bowiem aparat wykonawczy przywołujący świat muzyki dawnej, z drugiej zaś środki kompozytorskie zakorzenione w estetyce XX wieku. Inspiracja obrazem Trwałość pamięci Salvadora Dalego znajduje odzwierciedlenie w muzycznej wizji czasu jako zjawiska płynnego, wielowarstwowego i niejednoznacznego. Szczególnie przekonująca jest relacja pomiędzy kantylenowymi odcinkami partii wokalnej i instrumentalnej a bardziej „transgresyjnymi” strukturami powierzonymi klawesynowi oraz instrumentom smyczkowym. Powstaje muzyczny obraz czasu zawieszonego pomiędzy wspomnieniem a teraźniejszością. 

Od strony dramaturgicznej centralnym punktem albumu wydają się Znaki zapytania Edwarda Sielickiego. Mikrokantata do tekstów Ewy Jakubowskiej (publikującej pod pseudonimem Tonca Raim) łączy lapidarność poetyckiej formy z wyjątkowo subtelną warstwą muzyczną. Sielicki świadomie wpisuje swój utwór w tradycję liryki wokalnej, jednak czyni to poprzez język współczesny, wzbogacany dyskretnymi aluzjami do muzyki dawnej. W efekcie powstało dzieło komunikatywne, o dużym ładunku emocjonalnym, lecz pozbawione dosłowności. Sopran Łucji Szablewskiej-Borzykowskiej, wspierany przez kameralny zespół instrumentalny, wydobywa wieloznaczność tekstów oscylujących między ironią, melancholią i refleksją nad samotnością. 

Szczególne miejsce w programie zajmuje kwartet smyczkowy Foksal 13 Przemysława Zycha. Inspiracją dla kompozytora stała się warszawska kamienica przy ulicy Foksal, której historia stała się symbolem przemijania, degradacji oraz odrodzenia. Dwie części utworu – Planctus i Completorium – przywołują tradycję dawnych gatunków muzycznych, lecz nie mają charakteru stylizacji. Są raczej współczesną medytacją nad pamięcią miejsca i doświadczeniem straty. Szczególnie przekonuje umiejętność komponowania dużych łuków narracyjnych oraz wyrazista dramaturgia napięć harmonicznych. W utworze Zycha przeszłość jawi się jako żywa obecność, stale współkształtująca teraźniejszość. 

Kulminacją programu są Cztery sonety miłosne Tadeusza Bairda, wykonane na instrumentach historycznych. To bez wątpienia jedno z najcenniejszych osiągnięć fonograficznych albumu. Znane od dziesięcioleci arcydzieło polskiej liryki wokalnej otrzymuje tu nową perspektywę interpretacyjną. Zastosowanie historycznego aparatu wykonawczego oraz stroju a¹ = 415 Hz pozwala usłyszeć tę muzykę w zupełnie innym świetle. Znika dominująca przez lata romantyzująca estetyka wykonawcza, a na pierwszy plan wysuwają się przejrzystość faktury, subtelność kolorystyczna i retoryczny charakter muzycznej narracji. W interpretacji barytona Piotra Pierona sonety Shakespeare’a zyskują wyjątkową szlachetność i naturalność wyrazu. Nagranie to można uznać za ważny głos w dyskusji nad możliwościami historycznie poinformowanego wykonawstwa muzyki XX wieku. 

Na szczególne uznanie zasługuje również warstwa wykonawcza całego przedsięwzięcia. Wspólnym mianownikiem wszystkich interpretacji jest wysoka kultura dźwięku, świadomość stylistyczna oraz konsekwencja realizacji koncepcji artystycznej. Znaczący wkład w sukces albumu wnosi dyrygent Przemysław Zych, który spaja bardzo różnorodny repertuar w jednolitą narrację estetyczną. 

Album Dialogue to starannie przemyślany projekt ukazujący, że tradycja i nowoczesność nie funkcjonują jako przeciwstawne bieguny, lecz pozostają w nieustannym procesie wzajemnego przenikania. Kompozytorzy reprezentujący odmienne pokolenia i estetyki dowodzą, że twórcza rozmowa z przeszłością może prowadzić do powstania dzieł świeżych, oryginalnych i artystycznie przekonujących. Płyta stanowi wartościowy dokument współczesnej kultury muzycznej, a zarazem świadectwo żywotności idei, którą najlepiej oddaje jej tytuł: dialogu. To wydawnictwo należy uznać za jedno z ciekawszych przedsięwzięć fonograficznych ostatnich lat w obszarze polskiej muzyki współczesnej. 

Robert Majewski © 2026 

Albumu można posłuchać w serwisie Apple Music.