Pärt & Vasks
Iveta Apkalna (organy)
Berlin Classics 2026, 0304475BC, TT: 65’00”

Płyta „Pärt & Vasks” (Berlin Classics) w wykonaniu Ivety Apkalny należy do tych nagrań organowych, które od pierwszych minut narzucają słuchaczowi szczególny tryb odbioru: skupiony, uważny na brzmienie i ciszę. Zestawienie twórczości Arvo Pärta i Pēterisa Vasksa nie pełni tu roli efektownego kontrastu, lecz ujawnia głębokie pokrewieństwo estetyczne i duchowe obu kompozytorów, a zarazem pozwala dostrzec różnice w sposobach muzycznego artykułowania tego samego doświadczenia sacrum. 

Program płyty został ukształtowany w sposób niemal łukowy. Ramę całości stanowią dwa rozbudowane dzieła Vasksa: Te Deum oraz Viatore. Pierwsze z nich, powstałe jako muzyczne dziękczynienie za odzyskanie przez Łotwę niepodległości, łączy cechy hymnu, medytacji i lamentu. Charakterystyczna dla tego języka jest zmienność perspektywy – płynne przechodzenie od skupionych, niemal intymnych odcinków do potężnych kulminacji o silnym ładunku symbolicznym. Organy stają się tu nośnikiem wspólnotowego doświadczenia, a jednocześnie przestrzenią, w której muzyka może rozwijać się swobodnie, bez pośpiechu i retorycznego przymusu. Z kolei Viatore, utwór poświęcony figurze wędrowca, ma charakter znacznie bardziej introspektywny. Forma oparta na powracających motywach i stopniowych przekształceniach materiału muzycznego tworzy wrażenie drogi rozumianej nie jako ruch ku celowi, lecz jako proces wewnętrzny, powtarzalny, a zarazem otwarty. 

Pomiędzy tymi dwoma biegunami znalazły się cztery kompozycje Arvo Pärta, ukazujące różne aspekty jego stylu tintinnabuli. Pari intervallo reprezentuje skrajny redukcjonizm brzmieniowy, w którym każdy dźwięk zdaje się funkcjonować jako znak, a nie element narracyjny. Spiegel im Spiegel, jedno z najbardziej rozpoznawalnych dzieł Pärta, zachowuje w tej organowej wersji swoją ikoniczną prostotę, a zarazem zyskuje nowy wymiar czasowej rozciągłości dzięki możliwościom instrumentu. Annum per annum wprowadza więcej kontrastów dynamicznych i formalnych, ukazując dramatyczny potencjał tej estetyki, natomiast Trivium – jedno z pierwszych dzieł organowych Pärta – spina minimalistyczne gesty z wyraźnym poczuciem architektonicznej formy. 

Całość sprawia wrażenie zaprojektowanej jako jedna ciągła wypowiedź, w której poszczególne utwory nie rywalizują ze sobą, lecz pozostają w dialogu. Muzyka Pärta, radykalnie oczyszczona z ornamentu i retoryki, tworzy przestrzeń skupienia i ciszy, podczas gdy Vasks, operując bogatszą fakturą i większą amplitudą ekspresji, rozszerza ten horyzont o wymiar historyczny, emocjonalny i wspólnotowy. Kluczową rolę odgrywa tu także sam instrument: organy sali koncertowej Latvija w Windawie – nowoczesne, o ogromnej sile dźwięku, a jednocześnie imponującej subtelności kolorystycznej. Ich brzmienie doskonale odpowiada zarówno ascetycznej estetyce Pärta, jak i bardziej narracyjnemu językowi Vasksa. 

Iveta Apkalna prowadzi ten program z charakterystycznym dla siebie połączeniem technicznej suwerenności i interpretacyjnego umiaru. Nie ma tu miejsca na demonstrację wirtuozerii ani na eksponowanie spektakularnych efektów organowych. W centrum pozostaje słuchanie: tekstu muzycznego, jego oddechu i ciszy, która go otacza. W utworach Pärta organistka wydobywa klarowność struktur i wewnętrzny spokój narracji, unikając mechaniczności czy chłodnej abstrakcji. Frazy są prowadzone miękko, z naturalnym poczuciem czasu, co pozwala tej muzyce wybrzmiewać bez napięcia narzucanego z zewnątrz. W dziełach Vasksa Apkalna pozwala sobie na większą ekspansję dynamiczną, lecz również tutaj kulminacje pozostają podporządkowane logice formy i przejrzystości faktury. 

Efektem jest nagranie, które nie dąży do oszałamiania słuchacza, lecz zaprasza go do doświadczenia bliskiego kontemplacji. Muzykologiczna świadomość stylu i kontekstu łączy się tu z wyraźnie osobistym zaangażowaniem wykonawczyni. Sacrum nie zostaje estetetyzowane ani udramatyzowane; przeciwnie – objawia się poprzez powściągliwość, cierpliwość i konsekwencję interpretacyjną. „Pärt & Vasks” to płyta, która traktuje organy nie jako relikt monumentalnej tradycji, lecz jako żywe narzędzie refleksji nad duchowością, pamięcią i wewnętrzną równowagą. Dla słuchacza gotowego na taki sposób obcowania z muzyką będzie to doświadczenie trwałe i głęboko poruszające. 

Robert Majewski © 2026 

Płyty można posłuchać w serwisie Apple Music.