Carl Philipp Emanuel Bach: Instrumental Theatre of Affects II. Berlin Symphonies
Arte Dei Suonatori, Marcin Świątkiewicz – harpsichord, direction
BIS Records 2026, BIS-2759, TT: 64’50”

Album C. P. E. Bach: Berlin Symphonies w wykonaniu Arte dei Suonatori pod kierunkiem Marcina Świątkiewicza stanowi niezwykle przekonującą i artystycznie spełnioną drugą odsłonę serii „Instrumental theatre of voices”, zapoczątkowanej nagraniem symfonii hamburskich. Już pierwszy tom pokazał, że zespół nie traktuje tego repertuaru jako muzealnego reliktu, lecz jako przestrzeń żywej, niemal teatralnej ekspresji. Nowe wydawnictwo tę ideę nie tylko potwierdza, ale wyraźnie pogłębia, ukazując wcześniejszy etap twórczości C. Ph. E. Bacha jako laboratorium stylu o niezwykle intensywnym potencjale retorycznym. 

Program obejmuje sześć z ośmiu tzw. symfonii berlińskich, czyli utworów powstałych podczas służby kompozytora na dworze Fryderyka II. Już sam wybór oryginalnej wersji tych dzieł – na same smyczki z basso continuo – ma znaczenie fundamentalne: pozwala dotrzeć do „rdzenia” brzmieniowego i retorycznego tej muzyki, z jej ostrzejszym profilem harmonicznym i wyraźniej zarysowanymi napięciami. Arte dei Suonatori świadomie rezygnują z późniejszych rozszerzeń instrumentacyjnych, budując obraz stylu Bacha bardziej intymny, ale zarazem bardziej bezpośredni i dramatyczny. 

Same symfonie układają się w fascynującą panoramę przemian estetycznych połowy XVIII wieku. Najwcześniejsze utwory, jeszcze silnie zakorzenione w tradycji włoskiej uwertury operowej, rozwijają trójczłonowy model szybkie–wolne–taniec, ale już w ich obrębie pojawiają się charakterystyczne dla Bacha gesty destabilizacji – nagłe przejścia do trybu molowego, gra kontrastów dynamicznych czy zaskakujące przekształcenia materiału tematycznego. Z czasem język ten ulega wyraźnej radykalizacji. W symfoniach późniejszych (jak Wq 179 czy Wq 180) elementy stylu empfindsam osiągają pełną dojrzałość: fraza ulega fragmentaryzacji, napięcie budowane jest przez dysonans i nieoczekiwane modulacje, a dramaturgia opiera się na zasadzie „światłocienia” – gwałtownych przejść między forte i piano. 

Szczególnie interesujące są rozwiązania formalne: Bach niejednokrotnie łączy ogniwa symfonii w jeden ciąg dramaturgiczny, wprowadzając łączniki między częściami, a nawet integrując materiał muzyczny całego utworu w sposób antycypujący późniejsze eksperymenty klasyków wiedeńskich. W innych miejscach sięga po taneczne idiomy (jak polonez w części wolnej symfonii e‑moll), które jednak zostają przetworzone w duchu introspektywnej refleksyjności. Całość ukazuje więc kompozytora jako twórcę poszukującego, stojącego na styku tradycji i nowoczesności – bliższego już Haydnowi i Beethovenowi niż własnemu ojcu. 

Interpretacja Arte dei Suonatori znakomicie wydobywa te napięcia. To wykonanie o niezwykłej intensywności retorycznej, w pełni zgodne z ideą „instrumentalnego teatru głosów”, która przyświeca całej serii. Świątkiewicz i jego zespół traktują partyturę jak dramat, w którym każdy gest – artykulacyjny, dynamiczny czy agogiczny – ma znaczenie ekspresyjne. Słyszalna jest tu głęboka refleksja nad analogią między muzyką a językiem: frazy oddychają, akcenty nabierają znaczenia semantycznego, a pauzy stają się równoprawnym elementem narracji. 

Na szczególną uwagę zasługuje sposób kształtowania brzmienia. Zespół zachowuje kameralną przejrzystość, a jednocześnie – poprzez subtelne wzmocnienie altówek i wiolonczel w wybranych momentach – osiąga efekt quasi‑orkiestrowej głębi. Dzięki temu faktura pozostaje czytelna nawet w najbardziej zagęszczonych fragmentach, a jednocześnie zyskuje odpowiednią wagę dramatyczną. Smyczki Arte dei Suonatori imponują jednorodnością barwy i elastycznością artykulacyjną, a realizowany przez Świątkiewicza continuo pełni rolę nie tylko harmonicznego fundamentu, lecz również aktywnego uczestnika dialogu muzycznego. 

Wyjątkowa jest także umiejętność operowania kontrastem. Nagłe zmiany dynamiki – tak istotne w stylu Bacha – realizowane są z absolutną precyzją, ale bez przesadnej demonstracyjności. Równie przekonujące są fragmenty liryczne, w których zespół wykazuje zdolność do budowania napięcia poprzez minimalne środki – delikatne rubato, subtelne różnicowanie faktury czy świadome operowanie ciszą. 

Na tle wielu współczesnych nagrań muzyki XVIII wieku interpretacja Arte dei Suonatori wyróżnia się odwagą i świeżością spojrzenia. Nie jest to wykonanie „bezpieczne”: przeciwnie, zespół podejmuje ryzyko eksponowania skrajności stylistycznych tej muzyki, co przynosi efekt niezwykle sugestywny. Jednocześnie całość pozostaje głęboko zakorzeniona w świadomości historycznej – nic nie jest tu przypadkowe ani efekciarskie. 

Jako druga odsłona serii Instrumental theatre of voices album ten potwierdza jej rangę jako jednego z najciekawszych projektów współczesnej polskiej fonografii muzyki dawnej. O ile pierwsze nagranie ukazywało dojrzały styl hamburski Bacha, o tyle obecne wydawnictwo pozwala prześledzić proces jego kształtowania – i czyni to w sposób niezwykle przekonujący. To interpretacja, która nie tylko dokumentuje repertuar, lecz przede wszystkim nadaje mu nowe życie. 

Berlin Symphonies w wykonaniu Arte dei Suonatori to nagranie wybitne: przemyślane, wnikliwe i porywające. Ukazuje muzykę C. Ph. E. Bacha jako sztukę żywą, pełną napięć i emocji, a zarazem niezwykle nowoczesną w swoim języku. Jeśli kolejne części cyklu utrzymają ten poziom, możemy mówić o jednym z najważniejszych projektów fonograficznych ostatnich lat w obszarze muzyki XVIII wieku. 

Robert Majewski © 2026 

Płyty można posłuchać w serwisie Apple Music.