Antoni Wincenty Rutkowski: Complete Piano & Chamber Works. On 140th anniversary of the composer’s death
Katarzyna Makal-Żmuda, piano, conception; Aneta Łukaszewicz, mezzo-soprano; Adam Zdunikowski, tenor; Bogdan Makal, baritone; Robert Marat, piano; Włodzimierz Promiński, Rafał Dudzik, violin; Jakub Grabe-Zaremba, viola; Joanna Dudzik, Anna Wróbel, Roman Hoffmann, cello
Chopin University Press 2026, UMFC CD 258-260 | 2026, TT: 220’05”
Trzy płyty wydane przez Chopin University Press otwierają jedną z niemal zupełnie zapomnianych kart polskiej muzyki XIX wieku. Antoni Wincenty Rutkowski żył zaledwie 27 lat, od 1859 do 1886 roku. Pianista, pedagog warszawskiego Instytutu Muzycznego i kompozytor miał przed sobą wszelkie zadatki na znaczącą karierę.
Na działalność twórczą Rutkowskiego przypadło ledwie dziesięć lat. Pozostawił około pięćdziesięciu kompozycji, przede wszystkim fortepianowych, kameralnych i wokalnych. Są wśród nich dzieła niemałego ciężaru gatunkowego: Kwartet fortepianowy, Wariacje na temat własny na kwartet smyczkowy czy Trio g-moll op. 13 na skrzypce, wiolonczelę i fortepian, obok licznych miniatur fortepianowych, pieśni i utworów chóralnych. Ta muzyka nie potrzebuje historycznej taryfy ulgowej. Zdradza pewność warsztatu, wyobraźnię formalną i temperament autora, którego artystyczna biografia dopiero zaczynała nabierać rozpędu.
Szczególne miejsce zajmuje Modlitwa uciemiężonych do słów Kornela Ujejskiego, znana szerzej jako Z dawna Polski Tyś Królową. Przez lata funkcjonowała jako dzieło anonimowe. Dopiero Katarzyna Makal-Żmuda ustaliła w 2021 roku, że jej kompozytorem był właśnie Rutkowski. Pieśń, powstała najpewniej między 1884 a 1886 rokiem, staje się symbolicznym dopełnieniem przedsięwzięcia: oto kulturze polskiej zostaje zwrócony nie tylko zapomniany twórca, lecz także autor melodii głęboko zapisanej w jej zbiorowej pamięci.
Trudno przecenić pracę Katarzyny Makal-Żmudy. Jej badawczy upór, zaangażowanie i konsekwencja doprowadziły do przedsięwzięcia prawdziwie pomnikowego: fonograficznego zgromadzenia kompletnej zachowanej muzyki fortepianowej i kameralnej Rutkowskiego. Monumentalność projektu bierze się zatem nie tyle z objętości trzyczęściowego albumu, ile z ogromu pracy stojącej za przywróceniem tej muzyki wykonawcom i słuchaczom.
Do nagrań zaangażowano jedenastu instrumentalistów i śpiewaków, wśród nich samą autorkę fonograficznej monografii. Poziom wykonawczy pozostaje imponująco równy. Muzycy nie usiłują dopowiadać Rutkowskiemu wielkości, lecz pozwalają jego utworom przemówić naturalnym głosem, z elegancją, stylistycznym wyczuciem i należytą dbałością o kameralne proporcje. Równie ważna okazuje się dramaturgia całości. Kolejność kompozycji przemyślano znakomicie: mimo rozległości materiału tych trzech płyt słucha się niemal jak świetnie ułożonej playlisty. Album ani przez chwilę nie zamienia się w archiwalny obowiązek.
Osobne uznanie należy się obszernemu tekstowi Katarzyny Makal-Żmudy w booklecie, który nadaje nagraniom niezbędną perspektywę muzykologiczną, oraz stronie edytorskiej. Chopin University Press po raz kolejny potwierdza klasę pozwalającą zaliczyć jego wydawnictwa do światowej czołówki fonograficznego edytorstwa.
Album ukazał się dokładnie w 140. rocznicę śmierci Rutkowskiego. Trudno wyobrazić sobie bardziej znaczący sposób przywrócenia go muzycznej pamięci. Zarazem komplet jego dzieł kameralnych i fortepianowych pozostawia najlepszy z możliwych niedosyt: apetyt na domknięcie fonograficznego portretu. Teraz czas, by głos odzyskały także utwory chóralne.
Robert Majewski © 2026
Albumu można posłuchać w serwisie Apple Music.
