Być może najtrudniej pogodzić się nie ze złem, lecz z jego bezsensem. Dlatego po każdej takiej zbrodni niemal natychmiast rozpoczynamy gorączkowe poszukiwanie przyczyny. Kto za tym stoi? Komu to służy? Jaka ideologia, jaki wywiad, jaka prowokacja?

Po strzelaninie w Krakowie mechanizm ruszył natychmiast. Zanim ustalono podstawowe fakty, internet zdążył obsadzić w rolach podejrzanych niemal wszystkich: rząd, opozycję, Rosję, Ukrainę, Niemcy, Unię Europejską, służby specjalne. Tymczasem policja bada okoliczności ataku, a dotychczasowe informacje wskazują, że sprawca działał sam. Pojawiły się również doniesienia o jego fascynacji skrajnie prawicowymi ideologiami.

Ale co, jeśli nasze pytanie jest źle postawione?

W ostatnim czasie widzieliśmy młodych ludzi atakujących nożem w szkołach. Teraz widzimy dwudziestoczterolatka strzelającego do przypadkowych przechodniów. W jego domu znaleziono ciała rodziców i siostry, a dawna koleżanka ze szkoły wspomina, że już jako uczeń rysował sceny szkolnych masakr i mówił o zostaniu zamachowcem.

To oczywiście nie dowodzi niczego poza tym, co wiemy. Nie ma dziś podstaw, by wpisać przypadek Michała O. w gotową teorię. Sam zresztą mogę ulegać tej samej pokusie, którą krytykuję: konieczności nadania bezsensowi jakiejś struktury.

A jednak pewien wzorzec niepokojąco się powtarza.

Amerykańskie badania nad przemocą szkolną od dawna zwracają uwagę, że sprawca nie musi należeć do organizacji ani wyznawać zwartej doktryny. Może czerpać z istniejącego już imaginarium masowej przemocy: obrazów, gestów, kostiumów, sposobów inscenizowania własnej obecności. Zbrodnia przestaje wówczas być środkiem do celu. Sama staje się komunikatem. Nie trzeba już walczyć o coś. Wystarczy odegrać rolę, którą kultura nauczyła się rozpoznawać.

I być może właśnie to jest dziś najbardziej przerażające.

Politykom każdej strony trudno przyjąć taką możliwość. Znacznie wygodniej odnaleźć w zbrodni przeciwnika, jego ideologię, propagandę albo spisek. Media społecznościowe jeszcze ten odruch wzmacniają, bo gniew, strach i poczucie oblężenia świetnie zamieniają się w zaangażowanie, kliknięcia i polityczną lojalność.

Tyle że prawda może już znajdować się gdzie indziej.

Nie wiemy jeszcze, dlaczego dochodzi do takich zbrodni. Uczciwie trzeba powiedzieć: nie wiemy. Ale może powinniśmy dopuścić do siebie myśl jeszcze bardziej niewygodną niż kolejna teoria spiskowa: że dla części sprawców zbrodnia nie potrzebuje już wielkiej sprawy, którą można wypisać na sztandarze. Wystarczy, że istnieje jej kulturowy wzorzec.

A jeśli tak jest, mamy problem znacznie poważniejszy niż znalezienie kolejnego winnego.

Robert Majewski © 2026