Omnia beneficia. Narodziny polifonii w Polsce
Trinus Ensemble
RecArt 2026, RECART 0078, TT: 63’22”

Płyty poświęcone muzyce średniowiecza nie ukazują się dziś tak często, jak jeszcze kilkadziesiąt lat temu, zwłaszcza w okresie pierwszej wielkiej popularności wykonawstwa historycznie poinformowanego. Wówczas repertuar sprzed epoki renesansu stał się jednym z najciekawszych obszarów fonograficznych poszukiwań. Dziś proporcje są inne, a w Polsce albumy koncentrujące się wyłącznie na muzyce średniowiecznej należą właściwie do rzadkości. Z tego choćby powodu debiutancka płyta Trinus Ensemble „Omnia Beneficia. Narodziny polifonii w Polsce” jest wydawnictwem, które zwyczajnie cieszy. Tym bardziej że jej tematem nie jest repertuar najbardziej oczywisty, lecz początki wielogłosowości na ziemiach polskich i szerszy kontekst rodzimej średniowiecznej muzyki liturgicznej.

Cieszy również dlatego, że mamy do czynienia z fonograficznym debiutem zespołu istniejącego już od 2019 roku, a więc formacji, która przed „wejściem do studia” zdążyła wypracować własny profil artystyczny. Trinus Ensemble tworzą trzy śpiewaczki związane z krakowskim środowiskiem muzycznym: Anita Pyrek-Nąckiewicz, sprawująca kierownictwo artystyczne, Adrianna Bujak-Cyran i Liliana Pociecha. Specjalnością zespołu jest muzyka średniowiecza i renesansu, ze szczególnym uwzględnieniem repertuaru polskiego, a działalność wykonawcza łączy się tu z pracą nad źródłami. Nie jest to zatem zainteresowanie deklaratywne. Anita Pyrek-Nąckiewicz jest badaczką rękopisów muzycznych i od lat zajmuje się między innymi zabytkami przechowywanymi na Wawelu oraz w archiwach klarysek i benedyktynek.

Ta perspektywa źródłowa określa również koncepcję „Omnia Beneficia”. Album jest próbą pokazania kilku etapów i sposobów funkcjonowania średniowiecznej twórczości liturgicznej: od chorału gregoriańskiego i monodii postgregoriańskiej, poprzez organum, aż po bardziej rozwinięte formy wielogłosowości, pozostające w orbicie oddziaływania szkoły Notre Dame. W bookletcie wykonawcy podkreślają przy tym, że ich interpretacje wynikają z badań źródłowych, lecz nie mają służyć rekonstrukcji rozumianej jako muzealne odtworzenie zabytku. Chodzi raczej o próbę przywrócenia tej muzyce wymiaru żywego.

Program rzeczywiście bardzo dobrze taką koncepcję ilustruje. Otwierający płytę „Omnia beneficia”, zachowany w źródle datowanym około 1300 roku, to czterogłosowy conductus uznawany za najstarszy zachowany przykład rodzimej polifonii, stylistycznie odwołujący się do tradycji paryskiej szkoły Notre Dame. Dalej pojawiają się między innymi „Laudem Deo dicam”, w którym fragmenty jednogłosowe sąsiadują z kwintowym organum paralelnym, oraz dwugłosowe „Manifesta declarat ratio”, reprezentujące organum swobodne. W programie znalazła się również monodyczna kolęda „Buccinemus in hac die” Bartłomieja z Jasła, responsorium „Recessit pastor noster”, a także niezwykle interesujące „De misericordia”, quasi-dramat liturgiczny związany z wawelską tradycją Ciemnej Jutrzni Wielkiej Soboty.

Dalsza część programu prowadzi przez wielkanocną polifonię „Surrexit Christus hodie”, związane z polską tradycją „Krystus z martwych wstał je”, „Sanctus Agnus Dei” czy dwugłosowe „Benedicamus Domino”, aż po repertuar maryjny i późniejsze świadectwa trwania oraz przekształcania dawnych wzorców. Szczególne miejsce zajmuje oczywiście „Bogurodzica”, a obok niej jej późniejsze czterogłosowe opracowanie, zachowane w siedemnastowiecznym kancjonale dominikańskim. Program zamyka „Ave maris stella”, interesujący przykład cantus planus multiplex. Powstaje więc panorama dość szeroka, nie tyle chronologiczna, ile pokazująca różne sposoby wychodzenia średniowiecznej kultury muzycznej od jednogłosowości ku myśleniu polifonicznemu.

Największym walorem nagrania pozostaje jednak strona wokalna. Głosy Trinus Ensemble dobrze współistnieją: zachowują własne barwy, a jednocześnie potrafią tworzyć czytelną strukturę wielogłosową. Jest w tym śpiewie świadomość linearnego charakteru muzyki, umiejętność prowadzenia frazy i, co szczególnie ważne w takim repertuarze, respekt dla słowa. W najlepszych fragmentach albumu trio osiąga bardzo przekonującą równowagę między dyscypliną a naturalnością wypowiedzi.

Szczególnie dobrze wypada „De misericordia”. Rozmowa wszystkich trzech śpiewaczek nabiera tutaj prawdziwie dramatycznego wymiaru, ale bez teatralnej przesady. Partie są wyraziście różnicowane, a jednocześnie pozostają elementami jednej konstrukcji. To jeden z tych momentów płyty, w których można zapomnieć o całym aparacie historycznym i źródłowym, bo muzyka zaczyna funkcjonować po prostu jako żywy dialog. Udany jest także „Recessit pastor noster”, przede wszystkim dzięki dobrze poprowadzonej partii solowej, oraz „Surrexit Christus hodie”, gdzie wielogłosowość brzmi wyjątkowo naturalnie i przekonująco. Głosy odnajdują właściwe proporcje, a kolejne linie pozostają wystarczająco samodzielne, by zachować polifoniczną przejrzystość całości.

Nie wszystkie fragmenty osiągają jednak podobny stopień swobody. Miejscami daje się wyczuć pewną nerwowość wykonania, jak gdyby troska o realizację przyjętej koncepcji oraz poprawność przebiegu chwilami brała górę nad oddechem frazy. Nie odbiera to nagraniu wartości, ale sprawia, że obok interpretacji bardzo przekonujących pojawiają się momenty mniej naturalne.

Więcej wątpliwości budzi we mnie strona instrumentalna. Instrumentarium jest zresztą interesujące: Anita Pyrek-Nąckiewicz gra na portatywie i harfie romańskiej, natomiast Aleksandra Kauf-Tyrała na fideli płockiej i suce biłgorajskiej. Niektóre decyzje odnoszące się do sposobu prowadzenia głosów instrumentalnych towarzyszących partiom wokalnym są jednak dla mojego ucha zaskakujące. Dotyczy to zwłaszcza partii portatywu, szczególnie w „Buccinemus in hac die”. Nie chodzi przy tym o sam fakt wykorzystania instrumentu, lecz o sposób kształtowania jego linii względem głosu. W kilku miejscach zamiast pogłębiać modalną przestrzeń utworu, partia instrumentalna zwraca na siebie uwagę na tyle mocno, że osłabia naturalność przebiegu wokalnego. To oczywiście sfera, w której wobec niepełności źródeł średniowiecznych wykonawca nieuchronnie podejmuje decyzje interpretacyjne, a możliwość istnienia kilku równoprawnych rozwiązań należy wręcz do istoty wykonawstwa tego repertuaru. Właśnie dlatego chętnie poznałbym argumentację stojącą za przyjętymi tutaj rozwiązaniami.

I w tym miejscu pojawia się właściwie moja największa uwaga dotycząca samego wydawnictwa. Przy tak interesującym i rzadko nagrywanym repertuarze booklet pozostawia pewien niedosyt. Zawiera użyteczne informacje o poszczególnych zabytkach, ich pochodzeniu, notacji i miejscu w tradycji, ale chciałoby się otrzymać znacznie więcej: pogłębione omówienie muzykologiczne programu, przedstawienie problemów, jakie niosą poszczególne źródła, a przede wszystkim wyjaśnienie konkretnych decyzji wykonawczych. Tym bardziej że sama płyta deklaruje ścisły związek interpretacji z badaniami Anity Pyrek-Nąckiewicz.

Dotkliwie odczuwalny jest również brak tekstów wykonywanych utworów. W przypadku nagrania muzyki średniowiecznej nie traktowałbym tego jako luksusowego dodatku. Tekst jest integralną częścią tej muzyki, nierzadko warunkującą jej formę, frazowanie i sens liturgiczny. Wśród odbiorców takiego albumu z pewnością znajdą się przecież osoby zainteresowane repertuarem nie tylko estetycznie, ale również historycznie czy muzykologicznie. Dla nich możliwość śledzenia tekstu oryginalnego, najlepiej wraz z polskim przekładem, byłaby istotną częścią obcowania z nagraniem.

Nie zmienia to zasadniczej oceny „Omnia Beneficia. Narodziny polifonii w Polsce”. To ciekawy i wartościowy debiut fonograficzny zespołu, który wybrał dla siebie repertuar wymagający zarówno kompetencji wykonawczych, jak i źródłowej dociekliwości. Trinus Ensemble ma w dodatku coś, czego nie da się zastąpić samą wiedzą: wyraźną artystyczną tożsamość i własny pomysł na średniowieczną muzykę. Nie wszystkie rozwiązania przekonują mnie w jednakowym stopniu. Najlepsze fragmenty pokazują jednak, jak duży potencjał tkwi w tym trio.

Debiut dobrze więc wróży na przyszłość. Jeżeli kolejnym projektom będzie towarzyszyć jeszcze większa swoboda wykonawcza, a warstwa wydawnicza zostanie wzbogacona o poważniejsze omówienie muzykologiczne, komentarz dotyczący praktyki wykonawczej i komplet tekstów, Trinus Ensemble może wypełnić ważną lukę na polskiej scenie muzyki dawnej. „Omnia Beneficia” warto potraktować nie jako zamknięcie pewnego etapu, lecz jako obiecujący początek. A polska polifonia średniowieczna zdecydowanie zasługuje na to, by właśnie takich początków było więcej.

Robert Majewski © 2026