Wolf uważał, że światu najbardziej szkodzą, jak to ujął, „obśmiejcy”. Chodziło mu o tych wszystkich żartownisiów i cyników, obojętnych obśmiewaczy. Były to takie umysły, które potencjalnie mogłyby pojąć bardziej skomplikowane sprawy, lecz z jakiegoś powodu nie chciały, tkwiły bowiem w kleszczach sztywnych przekonań. To, czego ci ludzie nie rozumieli, obśmiewali, pomniejszali. Wyglądało na to, że stali się oni dobrowolnymi więźniami prostych, mocnych idei, które wyjaśniały wszystko dość topornie (…) Większość ludzi ogarniał lęk, gdy wypuszczali się w rejony spekulacji, i w panice nabierali gotowości, by uchwycić się największej bzdury, byleby tylko podzielana była przez wielu (…).
Olga Tokarczuk w swojej najnowszej książce (wydanej przez Wydawnictwo Literackie) pochyla się nad tymi, którym zabrano ziemię; przez to muszą wędrować, próbują odnaleźć się w innych okolicznościach. Przy czym chodzi nie tylko o ludzi; w tej powieści światło rzucane jest na człowieka, rośliny, zwierzęta, miejsca, przedmioty. Z sugestią, że każdy z tych bytów na równi ma cenne znaczenie.
Koniec II wojny światowej w Europie Wschodniej to początek wyraźnej zmiany granic państwowych. Na zachodzie domy stają się poniemieckie, na wschodzie popolskie, tu i tam też pożydowskie. Kogoś i coś tracone fizycznie żyje w tym, kto zostaje skazany na nomadyczność. Dla jednych wspomnienia są bezcenne, karmią się wizjami, w których na przykład są „kwitnące lipy, letnie stroje na ulicach, gońcy z gazetami, ludzie w kawiarnianych ogródkach popijający napoje chłodzące. I stukot tamtych tramwajów, i charakterystyczny zapach tamtego lata – kurzu, rozlanej benzyny, obsypanych kwiatami drzew i spalonego oleju”. Dla innych natomiast „każda zapomniana chwila jest błogosławieństwem”. Niezależnie od tego starają się, z różnym skutkiem, w obliczu zachowań podłych i szlachetnych na nowo znaleźć swoje miejsce na ziemi.
Nie chodzi tylko o ludzi. Oto gruzy miasta Breslau stającego się Wrocławiem ukształtowały labirynty i nisze, nowy porządek, a w nim dobrze odnajdują się mrówki. One też wędrują, podobnie jak jelenie, których ciała „kierują się mądrością najstarszych map zapisanych wprost na ziemi i na niebie, nie ma w nich ani granic, ani żadnych nowych porządków”. Ludzie potrafią tu tworzyć zgrane duety z psami, wzajemnie się bronią i potrzebują, wspólnie cieszą się i cierpią. Tulipanowiec posadzony przez dziadka, krowy towarzyszące umierającemu, grzyb ożywiający dom… Niekiedy granica między choćby ludzkim i zwierzęcym zdaje się zanikać: „Świerszcze śpiewały tak samo, jak teraz ci ludzie na sierpniowym weselu, i musiały czuć podobny rodzaj jedności. Albo odwrotnie – ludzie byli owadami, przebranymi dla niepoznaki za ludzi, owadami, które rodzą się w nadrzecznych łąkach i żyją krótko”.
Chmury stające się ciężkie i groźne, rzeki toczące „swe wody w inny sposób, w innym języku”; światło leśne wydobywające się spod ziemi, domy ze swoimi piwnicami przedstawiane jak żywe istoty, stopiony metal dzwonu „ciężkimi czarnymi kroplami” opłakujący swoje zamilknięcie… W tej powieści wszystkie byty, wygląda na to, mają znaczenie; również wzorki na ścianach, w których można doszukać się znajomych kształtów. Nie inaczej jest z przedmiotami, jak korale, sprzączka, kożuszek, szklane amulety – w nich przeszłość łączy się z teraźniejszością i przyszłością. I słowa… Jedna z bohaterek uczy się ich, a wtedy przechodzi ją „jakby prąd, gdy złapała znaczenie całego zdania, a ono wybuchało w jej mózgu jak bomba”.
Katarzyna Nosowska w swojej piosence „Moja głowa” śpiewa: „Moja głowa / Pod zaborem / Rozbiór półkul / Prawej, lewej / Czy ja jestem na uchodźstwie / W mojej głowie / Rządzą obcy”. Świata bywa po prostu za dużo w naszym otoczeniu i mózgach – warto więc starać się odrzucać zbędny nadmiar, skupiać na tym, co wartościowe, dające radość, co wprawia w zadziwienie. Gdziekolwiek i póki jesteśmy. W oparciu o tych, którzy żyli i żyją obok nas, przy nas i w nas. Brzmi banalnie, ale prawdziwie.
– Mnie, panie dyrektorze, idzie o to, żeby można było myśleć odmiennie niż inni. To jest potrzebne w ewolucji, bo jak wszyscy będą myśleć tak samo, to w razie jakiejś katastrofy wszyscy zginiemy. Być może ci, którzy myślą inaczej, będą się mogli lepiej przystosować do innych, nowych warunków. Ewolucja promuje różnorodność, to pan przecież wie. Wariaci są potrzebni, a także wszelkiego rodzaju ekscentrycy i dziwacy. Każdy z nas buduje socjalistyczną ojczyznę, ale każdy na swój sposób.
Rafał Kowalski © 2026
Olga Tokarczuk, Świata jest za dużo, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2026, ss. 688
