Paula Becker (1876-1907) stworzyła nowy rodzaj autoportretu, który odwrócił sytuację na niekorzyść artystów kawalerów, manifestując kobiecą samowystarczalność i geniusz twórczy. (…) Sześć dni wcześniej napisała do przyjaciela, poety Rainera Marii Rilkego: >>Sama nie wiem, jak się podpisywać. Nie jestem [Paulą] Modersohn, ale nie jestem już Paulą Becker. Jestem sobą i mam nadzieję, że jeszcze bardziej stanę się sobą. To chyba ostateczny cel wszystkich naszych zmagań<<. Paula Becker z upodobaniem malowała autoportrety. Na większości widnieje sama i onieśmiela widza swym majestatycznym spojrzeniem.

To jest najnowszy odcinek eseistycznego serialu książkowego „Miniatury o sztuce” z ilustracjami, którego pomysłodawcą jest Wydawnictwo Smak Słowa. Autorem tej publikacji jest James Hall, a jej tłumaczką na język polski – Agnieszka Nowak-Młynikowska. To odcinek czwarty, wcześniej ukazały się: „O Ciele” Lindy Nochlin i „O Gauguinie” Griseldy Pollock również w przekładzie pani Agnieszki; także „O Freskach” Ernsta Hansa Josefa Gombricha w tłumaczeniu Małgorzata Trzebiatowska. W tym najnowszym występują choćby Frida Kahlo, Święty Dunstat, Artemisia Gentileschi, Vincent van Gogh i Paula Becker; w opowieści o nich można szukać odpowiedzi na przykład na pytanie, czy autoportret faktycznie pozwala zajrzeć w głąb duszy osoby, którą przedstawia.

James Hall, kapitan statku o nazwie „Autoportret”, zaprasza do rejsu tym okrętem przez poszczególne etapy historii sztuki. W jednym z portów, do których ten statek zawija, spotkać można Świętego Dunstana: średniowiecznego człowieka-orkiestę w jego ostentacyjnej pokorze u stóp olbrzymiej postaci Chrystusa. Skoro już mowa o tym ostatnim, Hall – w nawiązaniu do legendy o chuście świętej Weroniki – sugeruje, że skoro Chrystus odcisnął na niej swój wizerunek, jego również można nazwać autoportrecistą. Chrześcijańskiego Zbawiciela można też dostrzec w przynajmniej jednym autoportrecie Albrechta Dürera. Według Halla ten renesansowy mistrz przypuszczalnie w ten sposób chciał powiedzieć ostatnie słowo „w dyskursie o artyście jako uosobieniu piękna – piękna, które trwa wiecznie”.

W tym książkowym eseju są również kobiety-artystki. Wśród nich Frida Kahlo eksplorująca własną tożsamość, na której obrazie z dwiema Fridami „dominuje poczucie solidarności, stoicyzmu i transfuzji”. Hall zachwyca się autoportretem Artemisii Gentileschi i przetacza powszechne przekonanie, że ta artystka, specjalizująca się w uwiecznianiu kobiet silnych i heroicznych „w pewnym sensie zawsze malowała siebie, nawet jeśli jej bohaterki różnią się fizjonomią” – a na wspomnianym autoportrecie „przedstawia się jako artystka, która pracuje bezpośrednio ze światłem, ogranicza ją tylko niebo”.

James Hall przytacza opinie na temat autoportretu, jak tę autorstwa Michela de Montaigne’a wierzącego, że autoportrety są wyjątkowo prawdziwe, żywe, intymne i szczere. Plotyn natomiast uważał, że autoportret „tworzy się nie poprzez patrzenie w lustro, ale przez wycofanie się w głąb siebie”. Autor wznosi się też ponad podział na płcie, kiedy pisze o artystycznym feminizowaniu swojego ciała przez Edvarda Muncha; androginiczność nie jest też obca na jednym z autoportretów namalowanych przez Vincenta van Gogha. Zacieranie się granic między pojęciami objawia się również w przypadku jednego z wizerunków Hildeberta z Lavardin, gdzie coś zabawnego niesie przestrogę przed poświęcaniem wyższych celów nad przyjemności zmysłowe.

Hallowski okręt cumuje też w portach, gdzie obecni są artyści współcześni – z ich wizjami autoportretu, gdzie swoje role odgrywają też piana, beczka po oleju, wózek inwalidzki. I statek ten stara się płynąć dalej, przed siebie i w głąb.

„Jedną z niezwykłych właściwości autoportretów jest ich zdolność do wywołania w odbiorcy stanu wyjątkowo silnej niepewności. Czy artysta patrzy na nas, aby nas sportretować lub osądzić? A może spogląda w lustro, by przedstawić lub osądzić siebie? Czy tworzy personę służącą określonemu celowi, czy też sięgnął po księgi wspomnień, mitów i wyobraźni, aby stworzyć dzieło o osobistym znaczeniu?”.

Rafał Kowalski © 2026

James Hall, O Autoportrecie, przełożyła Agnieszka Nowak-Młynikowska, Wydawnictwo Smak Słowa, Sopot 2025, ss. 103